Bài phóng sự về chợ đầu mối hồi đó dài gần ba nghìn chữ. Cậu phóng viên trẻ đã thức ba đêm liền ở chợ, ghi kín hai cuốn sổ, chụp hơn trăm tấm ảnh. Tôi là người biên tập bài ấy, và tôi cắt nó còn một nghìn hai. Cậu không nói gì, chỉ đứng ở cửa phòng biên tập một lúc rồi đi xuống căng tin. Chiều hôm sau, cậu quay lại hỏi tôi vì sao giữ đoạn bà bán rau mà bỏ đoạn ông chủ vựa. Đó là lần đầu hai chúng tôi thật sự nói chuyện với nhau về nghề.

Tôi kể chuyện ấy vì câu hỏi “phóng viên khác biên tập viên thế nào” nghe thì đơn giản, nhưng cái khác thật nằm ở cuộc trò chuyện chiều hôm đó chứ không ở bảng mô tả công việc.

Một người đi, một người ngồi

Phóng viên mang chất liệu về

Phóng viên (reporter) là người ra hiện trường. Họ gọi điện, hẹn gặp, ngồi chờ ở hành lang cơ quan, hỏi đi hỏi lại một câu cho tới khi người ta chịu trả lời. Họ ghi âm, chụp ảnh, xin tài liệu, rồi về viết. Sản phẩm của phóng viên là một bản thảo cùng với mọi thứ nằm phía sau nó: nguồn tin, băng ghi âm, giấy tờ, những ghi chép không bao giờ lên mặt báo. Một phóng viên giỏi thường biết nhiều hơn những gì họ viết ra rất nhiều.

Biên tập viên quyết định cái gì lên trang

Biên tập viên ngồi ở tòa soạn, nhận bản thảo và hỏi những câu mà phóng viên, vì đã quá gần với câu chuyện, không còn tự hỏi được. Người đọc có cần biết đoạn này không. Nguồn này có đủ chắc để nêu tên không. Cái tít có nói đúng điều bài nói không. Bài này nên đi trang mấy, cạnh bài nào, dài bao nhiêu. Biên tập viên ít khi biết nhiều về sự việc bằng phóng viên, nhưng họ phải biết nhiều hơn về tờ báo và về người đọc của tờ báo ấy.

Phóng viên yêu câu chuyện. Biên tập viên phải yêu người đọc hơn câu chuyện, kể cả khi điều đó làm phóng viên giận.

Với bài chợ đầu mối, tôi giữ bà bán rau vì bà nói một câu mà ai đọc cũng hiểu ngay chuyện giá cả. Ông chủ vựa thì nói nhiều số liệu nhưng không có gì để kiểm chứng, và tôi không muốn tờ báo đứng tên dưới những con số đó. Cậu phóng viên hiểu, dù không vui. Lần sau cậu mang về cả giấy tờ.

Nếu bạn đang phân vân nên bắt đầu ở vai nào, tôi thường kể cho các bạn nghe thêm chuyện làm nghề biên tập trước, rồi hỏi ngược lại một câu: bạn thích ra đường hay thích ngồi với văn bản? Người thích gặp người lạ, chịu được việc bị từ chối, không ngại đi xa thì hợp với phóng viên hơn. Người thích chỉnh từng câu, nhạy với lỗi, có thể ngồi yên nhiều giờ với một bản thảo thì hợp với biên tập hơn. Nhiều người đi qua cả hai. Tôi cũng thế: làm phóng viên ba năm rồi mới ngồi vào bàn biên tập, và ba năm đó giúp tôi biết một bản thảo được làm ra vất vả thế nào trước khi tôi cầm bút đỏ lên.

* * *

Ranh giới mờ dần

Ở tòa soạn lớn ngày trước, hai vai này tách khá rạch ròi. Phóng viên ít khi đặt tít bài của mình, biên tập viên ít khi đi lấy tin. Bây giờ thì khác. Ở nhiều trang tin điện tử, một người vừa viết vừa tự sửa vừa tự đăng, và người biên tập chỉ đọc lại sau. Ở các kênh video, phóng viên kiêm luôn dẫn hiện trường. Ngược lại, có biên tập viên vẫn thỉnh thoảng đi viết một bài, vì họ nhớ mùi hiện trường.

Dù vậy, về trách nhiệm thì ranh giới vẫn còn. Theo quy định của Luật Báo chí hiện hành và quy chế từng tòa soạn, nội dung trước khi lên trang phải qua khâu duyệt, và người duyệt chịu trách nhiệm theo phân cấp của cơ quan. Phóng viên chịu trách nhiệm về tính trung thực của thông tin mình thu thập. Biên tập viên và những người duyệt phía trên chịu trách nhiệm về việc cho nó xuất hiện. Hai thứ đó khác nhau, và người làm nghề lâu năm nào cũng từng thấy một bài đúng sự thật vẫn bị giữ lại vì chưa đủ căn cứ để đăng.

Về nhịp sống, phóng viên thường không có giờ cố định, đi theo sự kiện. Biên tập viên có giờ hơn, nhưng lại hay phải trực ca, làm tối, làm cuối tuần, vì trang báo không chờ ai. Thu nhập của cả hai vai đều phụ thuộc nhiều vào loại cơ quan, vị trí và cách tính nhuận bút, nên tôi không dám nói vai nào hơn.

Cậu phóng viên năm ấy giờ đã làm trưởng ban. Thỉnh thoảng gặp nhau, cậu vẫn trêu tôi là “người cắt bài chợ”. Tôi nhận. Nhưng tôi cũng nhớ cậu là người đầu tiên quay lại hỏi vì sao, thay vì chỉ giận.

— Phương Thảo