Quy trình biên tập sách ở nhà xuất bản, đi theo một bản thảo từ đầu

Bản thảo đến tay tôi trong một bìa nhựa màu xanh, bốn trăm hai mươi trang in một mặt, kèm một tờ giấy ghi chú của tác giả viết tay: “Chị cứ đọc, có gì chị gọi em.” Đó là một cuốn hồi ký của một người thợ in già, và nó sẽ nằm trên bàn tôi bảy tháng. Mỗi khi có ai hỏi quy trình biên tập sách ở nhà xuất bản diễn ra thế nào, tôi lại nghĩ tới cái bìa xanh ấy, vì nó đi qua đủ mọi chặng, kể cả chặng mà tôi tưởng sẽ không bao giờ phải gặp.

Trước khi kể, xin nói rõ một điều. Mỗi nhà xuất bản có quy chế nội bộ riêng, sách liên kết với công ty sách đi một đường hơi khác sách nhà xuất bản tự làm, sách dịch có thêm khâu bản quyền. Cái tôi viết dưới đây là khung chung mà tôi đã làm nhiều năm, không phải quy định thay cho bất kỳ nơi nào.

Trước khi đặt bút đỏ

Chặng đầu tiên không liên quan gì tới câu chữ. Bản thảo được đọc sơ bộ để trả lời một câu: nhà mình có nên in cuốn này không. Người đọc có thể là biên tập viên, trưởng ban, đôi khi là một chuyên gia bên ngoài nếu sách thuộc lĩnh vực hẹp. Họ xem đề tài có phù hợp với tôn chỉ, mục đích của nhà xuất bản không, nội dung có chỗ nào nhạy cảm về pháp lý không, sách có ai muốn đọc không. Cuốn hồi ký kia qua vòng này khá nhanh, vì người thợ in viết về một nghề sắp biến mất, và ban lãnh đạo thích ý đó.

Tiếp theo là giấy tờ. Theo Luật Xuất bản hiện hành, xuất bản phẩm phải được đăng ký với cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản và có xác nhận đăng ký trước khi in. Ở chỗ tôi, biên tập viên phụ trách đầu sách sẽ chuẩn bị thông tin để đưa vào kế hoạch đăng ký: tên sách, tác giả, số trang dự kiến, khuôn khổ, số lượng. Sách dịch thì phải có hợp đồng bản quyền hợp lệ với bên giữ quyền. Tôi biết nhiều bạn trẻ nghĩ biên tập là đọc và sửa, nhưng thật lòng có những tuần tôi ngồi với hồ sơ nhiều hơn ngồi với bản thảo.

Những vòng đọc

Bây giờ mới đến phần mà người ngoài hình dung là biên tập. Tôi chia làm ba vòng, và dưới đây là cái bảng tôi hay vẽ ra cho cộng tác viên mới để họ khỏi lạc.

ChặngViệc chínhAi làm
Đọc thẩm địnhQuyết định có nhận bản thảo không, ghi nhận các vấn đề lớnBiên tập viên, trưởng ban, có khi thêm người đọc ngoài
Đăng ký xuất bảnChuẩn bị hồ sơ, xác nhận bản quyền với sách dịchBiên tập viên phụ trách, bộ phận kế hoạch
Biên tập nội dungCấu trúc, sự kiện, tên riêng, số liệu, chỗ nhạy cảmBiên tập viên làm việc với tác giả
Biên tập câu chữNgữ pháp, chính tả, thống nhất quy ước trong toàn sáchBiên tập viên hoặc người hiệu đính
Dàn trang và đọc bôngSoát lỗi trên bản dàn, kiểm tra ngắt dòng, chú thích, mục lụcHọa sĩ trình bày, người soát lỗi, biên tập viên
Ký duyệt và inDuyệt bản cuối, quyết định xuất bản, in, nộp lưu chiểuLãnh đạo nhà xuất bản, nhà in

Vòng đọc nội dung là vòng tôi thích nhất và cũng mệt nhất. Với cuốn hồi ký, tôi đọc lần đầu mà không sửa gì, chỉ ghi chú bên lề bằng bút chì. Lần hai mới bắt đầu đề xuất. Người thợ in kể chuyện không theo thứ tự thời gian, nhảy từ năm này sang năm khác theo trí nhớ, nghe thì có duyên nhưng đọc đến trang hai trăm thì tôi lạc. Tôi đề nghị ông sắp lại thành năm phần theo các xưởng in ông từng làm. Ông phản đối, rồi đồng ý một nửa. Kết quả là bốn phần, giữ lại vài chỗ nhảy cóc mà ông nhất quyết không bỏ. Tôi thấy thế là được.

Rồi đến tên riêng và sự kiện. Ông nhắc hàng chục tên người, tên đường, tên máy in. Tôi phải hỏi lại từng cái: người này còn sống không, có đồng ý được nhắc tên không, con đường này giờ tên gì, loại máy này viết thế nào cho đúng. Có ba đoạn ông kể về đồng nghiệp cũ theo cách có thể làm gia đình họ không vui. Hai đoạn ông đổi tên nhân vật. Một đoạn ông cắt hẳn, và tôi biết ông tiếc.

Bản thảo là của tác giả. Cuốn sách thì có tên nhà xuất bản in ở gáy.

Vòng câu chữ đến sau, khi cấu trúc đã yên. Ở vòng này người ta làm việc kiểu thợ: thống nhất cách viết số, cách viết hoa, cách dùng dấu ngoặc, phiên âm tên nước ngoài, cách trích dẫn. Nhà xuất bản tôi có một bản quy ước riêng, và việc của tôi là áp dụng nó từ trang một đến trang cuối. Nếu bạn tò mò những vai như hiệu đính hay copy editor nằm ở đâu trong cả hệ thống, tôi đã viết một bài dài về nghề biên tập viên, ở đó có chia các nhánh nghề khá kỹ. Ở bài này tôi chỉ nói rằng vòng câu chữ thường là chỗ cộng tác viên hiệu đính tham gia nhiều nhất.

* * *

Bông, ký, in

Khi bản thảo đã sạch, nó được chuyển cho họa sĩ trình bày để dàn trang. Bản dàn in ra gọi là bông, và đọc bông là một môn riêng. Lỗi trên bông không chỉ là lỗi chữ. Còn có dòng mồ côi ở đầu trang, chữ bị tách sai ở cuối dòng, chú thích chạy sang nhầm trang, số trang trong mục lục lệch với số trang thật, ảnh bị đặt xa đoạn văn nhắc tới nó. Cuốn hồi ký có hơn sáu mươi bức ảnh cũ, và chỉ riêng việc đặt chú thích ảnh cho khớp đã tốn của chúng tôi hai lượt bông.

Thường sách đi qua hai đến ba lượt bông, tùy độ phức tạp. Ở lượt cuối, tôi đọc lại toàn bộ trang tên sách, trang xi-nhê, mã ISBN, thông tin tác giả, giá bìa nếu có, vì đây là những chỗ sai thì không sửa được sau khi in. Bìa sách đi một đường song song: họa sĩ làm phác thảo, ban biên tập góp ý, tác giả xem, rồi chốt. Ông thợ in muốn bìa có hình chiếc máy in typo cũ của ông, và chúng tôi đã tìm được một tấm ảnh đủ nét.

Bản cuối được trình lãnh đạo nhà xuất bản ký duyệt. Người ký chịu trách nhiệm về xuất bản phẩm theo quy định, nên họ có quyền yêu cầu sửa thêm, và cũng có lúc yêu cầu thật. Với cuốn hồi ký, sếp tôi chỉ hỏi lại một chi tiết ngày tháng ở chương hai. Tôi tra lại, ông thợ in nhớ nhầm một năm. Sửa xong, ký.

Sau khi in, nhà xuất bản phải nộp lưu chiểu theo quy định trước khi phát hành, và chỉ khi qua thời hạn mà không có vấn đề gì thì sách mới được tung ra. Tôi luôn thấy khoảng thời gian chờ ấy dài lạ lùng, dù trên giấy nó chỉ là vài ngày. Đây cũng là chặng mà tôi kể ở đầu bài: lần đó có một câu ở chương ba bị góp ý cần làm rõ. Không phải lỗi nghiêm trọng, nhưng đủ để chúng tôi phải in lại một tờ đính chính kẹp vào sách. Ông thợ in, người đã làm nghề in năm mươi năm, cầm tờ đính chính lên, cười và nói ông đã quen rồi, ngày xưa ông còn phải sửa cả bản kẽm.

Bảy tháng cho một cuốn sách bốn trăm trang là bình thường, có khi nhanh, có khi lâu hơn nhiều. Người mới vào nghề hay sốt ruột vì không thấy kết quả. Tôi chỉ khuyên họ ghi lại từng chặng mình đã đi qua với mỗi cuốn, đến cuốn thứ năm thì họ sẽ tự thấy mình nhanh hơn ở đâu, chậm ở đâu, và chỗ nào mình luôn để lọt lỗi.

— Phương Thảo